Τα στάδια του πένθους: ψυχολογική κατανόηση και θεραπευτική προσέγγιση

Το πένθος αποτελεί μια φυσική και αναπόφευκτη ψυχική διεργασία που ακολουθεί την απώλεια ενός σημαντικού προσώπου, ρόλου ή κατάστασης ζωής. Στη σύγχρονη ψυχολογική και ψυχαναλυτική θεωρία, το πένθος δεν θεωρείται απλώς μια συναισθηματική αντίδραση, αλλά μια δυναμική διαδικασία προσαρμογής, μέσα από την οποία το άτομο καλείται να επαναοργανώσει τον εσωτερικό και εξωτερικό του κόσμο.

Παρότι η εμπειρία του πένθους είναι βαθιά προσωπική και δεν ακολουθεί απαραίτητα γραμμική πορεία, η επιστημονική βιβλιογραφία έχει προτείνει ορισμένα μοντέλα κατανόησης των σταδίων ή φάσεων του.

Το μοντέλο των σταδίων της Kübler-Ross

Το πιο γνωστό μοντέλο είναι αυτό της Elisabeth Kübler-Ross (1969), το οποίο αρχικά περιέγραφε τα στάδια που βίωναν ασθενείς με τελική νόσο, αλλά αργότερα επεκτάθηκε για να περιγράψει και τη διεργασία του πένθους. Το μοντέλο περιλαμβάνει πέντε βασικά στάδια:

1. Άρνηση

Η άρνηση λειτουργεί ως ένας αρχικός μηχανισμός άμυνας. Το άτομο δυσκολεύεται να αποδεχτεί την πραγματικότητα της απώλειας και μπορεί να αισθάνεται αποσυνδεδεμένο ή μουδιασμένο συναισθηματικά. Η άρνηση δεν αποτελεί παθολογική αντίδραση· αντιθέτως, προστατεύει την ψυχή από την απότομη συναισθηματική κατάρρευση.

2. Θυμός

Καθώς η πραγματικότητα της απώλειας αρχίζει να γίνεται αντιληπτή, μπορεί να εμφανιστεί έντονος θυμός. Το συναίσθημα αυτό μπορεί να κατευθυνθεί προς τον εαυτό, προς άλλους ανθρώπους, προς τους γιατρούς, ή ακόμη και προς το πρόσωπο που χάθηκε. Ο θυμός αποτελεί συχνά έκφραση βαθιάς οδύνης και αίσθησης αδικίας.

3. Διαπραγμάτευση

Σε αυτό το στάδιο, το άτομο μπορεί να προσπαθεί νοητικά να «ανατρέψει» την απώλεια. Εμφανίζονται σκέψεις του τύπου «αν είχα κάνει κάτι διαφορετικά» ή φαντασιώσεις ότι η απώλεια θα μπορούσε να αποφευχθεί. Η διαπραγμάτευση σχετίζεται με την ανάγκη διατήρησης μιας αίσθησης ελέγχου.

4. Κατάθλιψη

Όταν η πραγματικότητα της απώλειας γίνει πλήρως αντιληπτή, εμφανίζεται βαθιά θλίψη, απογοήτευση και απόσυρση. Το άτομο μπορεί να βιώνει έλλειψη ενδιαφέροντος, κόπωση, διαταραχές ύπνου ή όρεξης. Αυτή η φάση αποτελεί φυσικό μέρος του πένθους και δεν ταυτίζεται απαραίτητα με κλινική κατάθλιψη.

5. Αποδοχή

Στο στάδιο της αποδοχής, το άτομο δεν παύει να αισθάνεται τη θλίψη, αλλά αρχίζει να προσαρμόζεται στη νέα πραγματικότητα. Η απώλεια ενσωματώνεται σταδιακά στην προσωπική ιστορία και καθίσταται δυνατή η επένδυση σε νέες σχέσεις, δραστηριότητες και νοήματα ζωής.

Σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις

Παρότι το μοντέλο των σταδίων είναι ευρέως γνωστό, η σύγχρονη επιστημονική κοινότητα τονίζει ότι το πένθος δεν εξελίσσεται απαραίτητα με γραμμικό ή καθολικό τρόπο.

Το μοντέλο της διπλής διεργασίας (Stroebe & Schut)

Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, το άτομο κινείται ανάμεσα σε δύο τύπους διεργασιών:

• διεργασίες προσανατολισμένες στην απώλεια (θλίψη, ανάμνηση, πόνος)

• διεργασίες προσανατολισμένες στην αποκατάσταση (νέοι ρόλοι, πρακτικές αλλαγές, επαναπροσαρμογή)

Η ταλάντευση ανάμεσα σε αυτές τις δύο καταστάσεις θεωρείται φυσιολογική και προσαρμοστική.

Η θεωρία των συνεχιζόμενων δεσμών

Σύγχρονες προσεγγίσεις υποστηρίζουν ότι η υγιής προσαρμογή δεν απαιτεί την «αποκοπή» από το πρόσωπο που χάθηκε, αλλά τη μεταμόρφωση της σχέσης μαζί του. Ο δεσμός συνεχίζει να υπάρχει σε εσωτερικό επίπεδο, μέσα από αναμνήσεις, αξίες και συμβολικές συνδέσεις.

Πότε το πένθος γίνεται περίπλοκο

Στις περισσότερες περιπτώσεις, το πένθος εξελίσσεται με φυσικό τρόπο και σταδιακή προσαρμογή. Ωστόσο, σε ορισμένα άτομα μπορεί να αναπτυχθεί παρατεταμένο ή περίπλοκο πένθος, το οποίο χαρακτηρίζεται από:

• επίμονη και έντονη λαχτάρα για το πρόσωπο που χάθηκε

• δυσκολία αποδοχής της απώλειας

• αίσθηση κενού ή απουσίας νοήματος για μεγάλο χρονικό διάστημα

• σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητα

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η εξειδικευμένη ψυχοθεραπευτική παρέμβαση είναι σημαντική.

Θεραπευτική προσέγγιση του πένθους

Η θεραπευτική εργασία στο πένθος δεν στοχεύει στην «εξάλειψη» της θλίψης, αλλά στη δημιουργία ενός ψυχικού χώρου όπου το άτομο μπορεί να:

• επεξεργαστεί την απώλεια

• εκφράσει τα συναισθήματά του με ασφάλεια

• αναδομήσει την προσωπική του ταυτότητα

• επενδύσει εκ νέου στη ζωή

Η ψυχοθεραπεία, είτε ατομική είτε ομαδική, έχει αποδειχθεί αποτελεσματική κυρίως σε περιπτώσεις περίπλοκου πένθους, ενώ για το φυσιολογικό πένθος σημαντικό ρόλο παίζει το υποστηρικτικό κοινωνικό περιβάλλον.

Επιστημονική τεκμηρίωση και αβεβαιότητες

Ισχυρά τεκμήρια:
Μελέτες υποστηρίζουν το μοντέλο της διπλής διεργασίας και τη σημασία των συνεχιζόμενων δεσμών ως προσαρμοστικών μηχανισμών στο πένθος.

Θεωρητικά μοντέλα:
Το μοντέλο των σταδίων της Kübler-Ross παραμένει χρήσιμο ως περιγραφικό πλαίσιο, αλλά δεν θεωρείται καθολικό ή γραμμικό.

Αβεβαιότητες:
Δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοτίβο πένθους που να ισχύει για όλους. Οι πολιτισμικοί παράγοντες, η προσωπικότητα, η φύση της σχέσης και οι συνθήκες της απώλειας επηρεάζουν σημαντικά την πορεία του.

Συμπέρασμα

Το πένθος αποτελεί μια βαθιά ανθρώπινη διαδικασία, μέσα από την οποία το άτομο καλείται να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του με την απώλεια και τη ζωή. Τα στάδια του πένθους δεν αποτελούν άκαμπτα βήματα, αλλά ενδεικτικούς ψυχικούς σταθμούς. Με την κατάλληλη υποστήριξη, η διεργασία αυτή μπορεί να οδηγήσει σε ψυχική ωρίμανση, ανασυγκρότηση και βαθύτερη κατανόηση του εαυτού.