Τι είναι η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία: όσα θέλει να ξέρει κανείς πριν ξεκινήσει

Υπάρχει μια εικόνα που κουβαλούν οι περισσότεροι άνθρωποι όταν ακούν τη λέξη «ψυχανάλυση», και συνήθως προέρχεται από τον κινηματογράφο: ένα ντιβάνι, ένας σιωπηλός άνθρωπος με σημειωματάριο, ατέλειωτες συζητήσεις για τη μητέρα, και χρόνια ολόκληρα χωρίς ορατό αποτέλεσμα. Η εικόνα αυτή έχει κάνει περισσότερη ζημιά απ' όση φαντάζεται κανείς, γιατί κρατά μακριά από τη θεραπεία ακριβώς τους ανθρώπους που θα ωφελούνταν περισσότερο: όσους υποψιάζονται ότι το πρόβλημά τους δεν λύνεται με τεχνικές, γιατί βρίσκεται κάπου βαθύτερα από το σύμπτωμα.

Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, όπως ασκείται σήμερα, μοιάζει ελάχιστα με αυτή την καρικατούρα. Διεξάγεται πρόσωπο με πρόσωπο, συνήθως μία φορά την εβδομάδα, με έναν θεραπευτή που μιλά, ρωτά, σχολιάζει και συμμετέχει. Δεν είναι αόριστη ούτε ατέλειωτη, και οι ερευνητικές αποδείξεις για την αποτελεσματικότητά της είναι πλέον από τις ισχυρότερες στον χώρο της ψυχοθεραπείας. Το κείμενο αυτό απευθύνεται σε όποιον σκέφτεται να ξεκινήσει, ή απλώς θέλει να καταλάβει τι ακριβώς είναι αυτό που κάνουν οι ψυχοδυναμικοί θεραπευτές, και γιατί.

Τι είναι, με δύο λόγια

Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία είναι μια μορφή θεραπείας μέσω του λόγου που εστιάζει στο πώς οι ασυνείδητες σκέψεις, τα συναισθήματα και οι πρώιμες σχέσεις διαμορφώνουν τον τρόπο που ζούμε και σχετιζόμαστε σήμερα. Στόχος της δεν είναι μόνο η ανακούφιση από το σύμπτωμα, αλλά η κατανόηση και η αλλαγή των βαθύτερων μοτίβων που το παράγουν.

Πίσω από αυτόν τον ορισμό βρίσκονται τρεις παραδοχές που ξεχωρίζουν την ψυχοδυναμική προσέγγιση από κάθε άλλη. Η πρώτη είναι ότι ένα μεγάλο μέρος της ψυχικής μας ζωής δεν είναι προσβάσιμο στη συνείδηση: κίνητρα, φόβοι, επιθυμίες και συγκρούσεις λειτουργούν χωρίς να τα γνωρίζουμε, και όμως καθορίζουν επιλογές που εμείς θεωρούμε ελεύθερες. Η δεύτερη είναι ότι το παρελθόν δεν έχει περάσει. Οι σχέσεις που μας διαμόρφωσαν, ιδίως οι πρώτες, εξακολουθούν να ζουν μέσα μας ως εσωτερικά πρότυπα, και τα ξαναπαίζουμε με ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με εκείνες. Η τρίτη, και ίσως η πιο σημαντική για όποιον σκέφτεται να ξεκινήσει, είναι ότι η αλλαγή συμβαίνει μέσα από μια σχέση, και όχι μέσα από την πληροφορία.

Η τελευταία αυτή παραδοχή εξηγεί γιατί η ψυχοδυναμική θεραπεία δεν δίνει φυλλάδια, ασκήσεις για το σπίτι ή λίστες με τεχνικές. Δεν τα θεωρεί άχρηστα· απλώς στοχεύει αλλού.

Από τον Freud στο σήμερα: τι έμεινε και τι άλλαξε

Το 1895, ο Sigmund Freud και ο Josef Breuer δημοσίευσαν τις «Μελέτες για την υστερία», όπου περιέγραψαν μια παρατήρηση που τότε ακουγόταν σχεδόν εξωφρενική: ότι σωματικά συμπτώματα χωρίς οργανική αιτία μπορούσαν να υποχωρήσουν όταν ο ασθενής μιλούσε ελεύθερα για ό,τι του ερχόταν στον νου. Μία από τις ασθενείς του Breuer το ονόμασε «θεραπεία μέσω της ομιλίας», και ο όρος έμεινε. Ό,τι ακολούθησε, ο ελεύθερος συνειρμός, η ερμηνεία των ονείρων, η θεωρία του ασυνειδήτου, χτίστηκε πάνω σε αυτή τη μία παρατήρηση.

Η κλασική ψυχανάλυση που ανέπτυξε ο Freud είχε συγκεκριμένο πλαίσιο: τέσσερις ή πέντε συνεδρίες την εβδομάδα, ο αναλυόμενος ξαπλωμένος σε ντιβάνι, ο αναλυτής εκτός οπτικού πεδίου, και μια διάρκεια που μετριόταν σε χρόνια. Αυτό το πλαίσιο υπάρχει ακόμα και έχει τη θέση του, αλλά είναι πλέον η εξαίρεση. Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, όπως εξελίχθηκε στον εικοστό αιώνα, κράτησε τις θεωρητικές βάσεις της ψυχανάλυσης και άλλαξε ριζικά το πλαίσιο: μία ή δύο συνεδρίες την εβδομάδα, καθιστή θέση πρόσωπο με πρόσωπο, μεγαλύτερη ενεργητικότητα από τον θεραπευτή, και διάρκεια που μπορεί να είναι λίγοι μήνες ή μερικά χρόνια, ανάλογα με το αίτημα.

Άλλαξε όμως και η ίδια η θεωρία, και εδώ αξίζει να ξεκαθαριστεί μια συχνή παρανόηση. Η ψυχοδυναμική σκέψη του 2026 απέχει πολύ από τη θεωρία του Freud του 1900· μοιάζει περισσότερο με ολόκληρο δέντρο με πολλά κλαδιά. Η σχολή των αντικειμενοτρόπων σχέσεων, με τη Melanie Klein και τον Donald Winnicott, μετατόπισε το κέντρο βάρους από τις ενορμήσεις στις πρώιμες σχέσεις και στον τρόπο που τις εσωτερικεύουμε. Ο John Bowlby, με τη θεωρία του δεσμού, έδωσε στην ψυχαναλυτική σκέψη μια εμπειρική βάση που της έλειπε, δείχνοντας πώς ο τρόπος που δεθήκαμε με τους πρώτους μας ανθρώπους γίνεται εσωτερικός χάρτης για όλες τις επόμενες σχέσεις. Ο Peter Fonagy, πιο πρόσφατα, ανέπτυξε την έννοια της νοητικοποίησης: της ικανότητας να καταλαβαίνουμε τον εαυτό μας και τους άλλους με όρους σκέψεων, συναισθημάτων και προθέσεων, μιας ικανότητας που αναπτύσσεται ή τραυματίζεται μέσα στις πρώτες σχέσεις και που η θεραπεία μπορεί να αποκαταστήσει.

Ό,τι έμεινε σταθερό είναι ο πυρήνας: ότι μας κινούν δυνάμεις που δεν βλέπουμε, και ότι η μόνη διαδρομή για να τις δούμε περνά μέσα από μια σχέση αρκετά ασφαλή ώστε να αντέξει το βλέμμα.

Τι συμβαίνει πραγματικά σε μια συνεδρία

Δεν υπάρχει ατζέντα. Το γεγονός αυτό ξαφνιάζει πρώτο τους περισσότερους ανθρώπους όταν ξεκινούν, και συχνά τους αγχώνει. Σε μια ψυχοδυναμική συνεδρία, ο θεραπευόμενος καλείται να μιλήσει για ό,τι τον απασχολεί, με όποια σειρά του έρχεται, χωρίς να φιλτράρει τι είναι «σημαντικό» και τι όχι. Η οδηγία που έδωσε ο Freud πριν από έναν αιώνα ισχύει ακόμα, σε πιο χαλαρή μορφή: πείτε ό,τι σας έρχεται, ακόμα κι αν σας φαίνεται ασήμαντο, ντροπιαστικό ή άσχετο.

Η έλλειψη ατζέντας δεν είναι έλλειψη μεθόδου. Είναι η μέθοδος. Όταν κανείς μιλά χωρίς σχέδιο, ο τρόπος που περνά από το ένα θέμα στο άλλο, τα σημεία όπου σταματά, οι λέξεις που διαλέγει και εκείνες που αποφεύγει, όλα αυτά αποκαλύπτουν πολύ περισσότερα από μια οργανωμένη αφήγηση. Ο θεραπευτής ακούει σε δύο επίπεδα ταυτόχρονα: το περιεχόμενο, δηλαδή τι λέγεται, και τη διαδικασία, δηλαδή πώς λέγεται, πότε, με ποιο συναίσθημα, και τι μένει απ' έξω.

Ως ψυχοθεραπεύτρια, μια από τις ερωτήσεις που ακούω συχνότερα πριν την πρώτη συνεδρία είναι «τι θα με ρωτήσετε;». Η ειλικρινής απάντηση είναι ότι στην πρώτη συνεδρία ρωτώ αρκετά, γιατί χρειάζεται να καταλάβω τι φέρνει τον άνθρωπο σε εμένα, τι έχει δοκιμάσει ήδη, ποια είναι η ιστορία του, τι ελπίζει. Από εκεί και πέρα, ρωτώ λιγότερο και ακούω περισσότερο, όχι από αδιαφορία: οι ερωτήσεις μου θα καθόριζαν τη διαδρομή, ενώ η θεραπεία δουλεύει καλύτερα όταν τη διαδρομή την ορίζει ο θεραπευόμενος.

Η σιωπή αξίζει ξεχωριστή αναφορά, γιατί είναι το στοιχείο που περισσότερο τρομάζει. Στην καθημερινή ζωή, η σιωπή σε μια συζήτηση σημαίνει αμηχανία, αποδοκιμασία ή αδιαφορία. Στη θεραπεία, η σιωπή είναι χώρος. Είναι ο χρόνος που χρειάζεται μια σκέψη για να ολοκληρωθεί, ένα συναίσθημα για να γίνει αντιληπτό, μια λέξη για να βρεθεί. Ο ψυχοδυναμικός θεραπευτής δεν βιάζεται να τη γεμίσει, όχι γιατί δεν έχει τι να πει, αλλά γιατί ξέρει ότι ό,τι θα έλεγε θα έπαιρνε τη θέση κάτι που ίσως ήταν έτοιμο να αναδυθεί.

Μεταβίβαση: γιατί η σχέση είναι το εργαλείο

Μια γυναίκα που έχει μεγαλώσει με έναν πατέρα αυστηρό και απόμακρο ξεκινά θεραπεία με έναν θεραπευτή που είναι, αντικειμενικά, ζεστός και προσιτός. Μέσα σε λίγες εβδομάδες αρχίζει να νιώθει ότι ο θεραπευτής την κρίνει, ότι απογοητεύεται μαζί της, ότι δεν την εγκρίνει. Τίποτα από αυτά δεν έχει συμβεί. Και όμως το συναίσθημα είναι απολύτως πραγματικό.

Το φαινόμενο ονομάζεται μεταβίβαση, και είναι ίσως η πιο σημαντική ανακάλυψη της ψυχανάλυσης. Φέρνουμε στη θεραπευτική σχέση τον τρόπο που έχουμε μάθει να σχετιζόμαστε παντού: τις προσδοκίες, τους φόβους, τις άμυνες, τα εσωτερικά πρότυπα που χτίστηκαν σε άλλες σχέσεις και σε άλλες εποχές. Στην καθημερινή ζωή αυτό συμβαίνει διαρκώς και περνά απαρατήρητο. Στη θεραπεία, όμως, όπου η σχέση είναι το αντικείμενο της προσοχής, γίνεται ορατό. Και όταν γίνει ορατό, μπορεί επιτέλους να εξεταστεί.

Η εμφάνιση της μεταβίβασης, μακριά από το να εμποδίζει τη θεραπεία, αποτελεί τον ίδιο τον λόγο που η θεραπεία δουλεύει. Ο θεραπευόμενος δεν μαθαίνει για τα σχεσιακά του μοτίβα ακούγοντας μια περιγραφή τους· τα ζει, σε πραγματικό χρόνο, με έναν άνθρωπο που μπορεί να τα αναγνωρίσει και να τα ονομάσει χωρίς να αντιδράσει όπως αντιδρούσαν όλοι οι προηγούμενοι. Γι' αυτό και ο θυμός προς τον θεραπευτή, η απογοήτευση, η αίσθηση ότι «δεν με καταλαβαίνει», είναι από τα πιο πολύτιμα υλικά της θεραπείας και όχι σημάδι ότι κάτι πάει στραβά. Όπως αναλύεται στο άρθρο για την αμφιθυμία, η ικανότητα να θυμώνουμε με κάποιον χωρίς να τον χάνουμε είναι από τις σημαντικότερες κατακτήσεις που προσφέρει η θεραπευτική σχέση.

Υπάρχει και η άλλη πλευρά, η αντιμεταβίβαση: τα συναισθήματα που γεννιούνται στον θεραπευτή απέναντι στον θεραπευόμενο. Για δεκαετίες θεωρούνταν παρεμβολή που έπρεπε να εξαλειφθεί. Σήμερα θεωρούνται πληροφορία. Αν ο θεραπευτής, χωρίς προφανή λόγο, αρχίσει να νιώθει βαρεμάρα, ανησυχία ή υπερβολική επιθυμία να προστατεύσει, αυτό είναι πληροφορία για το τι επικοινωνεί ο θεραπευόμενος πέρα από τα λόγια. Ο Wilfred Bion το περιέγραψε ως «περιέχειν»: ο θεραπευτής δέχεται μέσα του τα συναισθήματα που ο άλλος δεν μπορεί ακόμα να κρατήσει, τα επεξεργάζεται, και τα επιστρέφει σε μορφή που μπορεί να αντέξει.

Πώς αλλάζει κανείς

Η πιο διαδεδομένη παρανόηση για την ψυχοδυναμική θεραπεία είναι ότι στοχεύει στην «επίγνωση»: ότι αν καταλάβεις γιατί κάνεις αυτό που κάνεις, θα σταματήσεις να το κάνεις. Όποιος έχει ζήσει έστω και λίγο ξέρει ότι δεν λειτουργεί έτσι. Άνθρωποι με εξαιρετική αυτογνωσία επαναλαμβάνουν τα ίδια μοτίβα χρόνια. Η γνώση από μόνη της δεν αλλάζει τίποτα.

Ό,τι αλλάζει είναι η εμπειρία. Οι ψυχαναλυτές Franz Alexander και Thomas French το ονόμασαν, ήδη από το 1946, «διορθωτική συναισθηματική εμπειρία»: το να ζήσει κανείς, μέσα στη θεραπευτική σχέση, κάτι διαφορετικό από αυτό που περίμενε. Να δείξει την ευαλωτότητά του και να μη χλευαστεί. Να θυμώσει και να μην εγκαταλειφθεί. Να αποκαλύψει κάτι για το οποίο ντρέπεται και να συναντήσει κατανόηση αντί για αποδοκιμασία. Κάθε τέτοια εμπειρία, επαναλαμβανόμενη, αρχίζει σιγά σιγά να ξαναγράφει τον εσωτερικό χάρτη.

Ο Donald Winnicott μίλησε για το «περιβάλλον κρατήματος»: μια σχέση αρκετά σταθερή και αξιόπιστη ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει να αφήσει τις άμυνες που κάποτε τον προστάτεψαν και τώρα τον φυλακίζουν. Ο Fonagy πρόσθεσε την ιδέα ότι μέσα σε μια τέτοια σχέση αναπτύσσεται ξανά η ικανότητα νοητικοποίησης: το να βλέπουμε τον εαυτό μας από έξω και τους άλλους από μέσα, να μην ταυτιζόμαστε απόλυτα με ένα συναίσθημα αλλά να μπορούμε να το παρατηρούμε.

Γι' αυτό η ψυχοδυναμική θεραπεία χρειάζεται χρόνο, και εδώ αξίζει ειλικρίνεια αντί για υπεκφυγή. Ο χρόνος που απαιτεί έχει συγκεκριμένη αιτία, και η αιτία δεν είναι η βραδύτητα: αυτό που επιχειρεί, η αναδιαμόρφωση εσωτερικών προτύπων που χτίστηκαν σε χρόνια, δεν γίνεται σε έξι εβδομάδες. Τα μοτίβα πρέπει να εμφανιστούν στη σχέση, να αναγνωριστούν, να ξαναεμφανιστούν, να ξαναναγνωριστούν, ώσπου η νέα εμπειρία να γίνει πιο ισχυρή από την παλιά. Πρόκειται για επανάληψη με νόημα, όχι για καθυστέρηση.

Ψυχοδυναμική ή γνωσιακή-συμπεριφορική;

Είναι η ερώτηση που κάνουν οι περισσότεροι όταν αρχίζουν να ψάχνουν, και αξίζει απάντηση χωρίς φανατισμό. Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) είναι μια σοβαρή, τεκμηριωμένη προσέγγιση με εντυπωσιακά αποτελέσματα σε συγκεκριμένα προβλήματα. Οι δύο σχολές απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα, χωρίς να είναι αντίπαλες.

Η CBT ρωτά: ποιες σκέψεις και συμπεριφορές συντηρούν το πρόβλημα, και πώς μπορούμε να τις αλλάξουμε; Δουλεύει δομημένα, με στόχους, ασκήσεις και συγκεκριμένο αριθμό συνεδριών. Είναι εξαιρετική όταν το πρόβλημα είναι σαφώς οριοθετημένο: μια συγκεκριμένη φοβία, μια ιδεοψυχαναγκαστική συμπεριφορά, ένα επεισόδιο πανικού που θέλει άμεση διαχείριση.

Η ψυχοδυναμική θεραπεία ρωτά κάτι άλλο: γιατί αυτό το πρόβλημα, σε αυτόν τον άνθρωπο, αυτή τη στιγμή της ζωής του; Τι εξυπηρετεί το σύμπτωμα; Τι θα έπρεπε να νιώσει ο άνθρωπος αν το σύμπτωμα έφευγε; Ταιριάζει περισσότερο όταν το πρόβλημα είναι διάχυτο ή επαναλαμβανόμενο: όταν κάποιος ξαναβρίσκεται στην ίδια σχέση με άλλο πρόσωπο, όταν το άγχος δεν έχει συγκεκριμένο αντικείμενο, όταν η κατάθλιψη επιστρέφει κάθε φορά που η ζωή φαίνεται να πηγαίνει καλά, όταν υπάρχει μια αίσθηση κενού ή έλλειψης νοήματος που κανένα σύμπτωμα δεν την εξηγεί.

Η έρευνα των τελευταίων ετών δείχνει ένα ενδιαφέρον εύρημα: όταν συγκρίνονται σε ισότιμες συνθήκες, οι δύο προσεγγίσεις έχουν παρόμοια αποτελεσματικότητα. Ό,τι διαφέρει είναι το τι μετρούν ως αποτέλεσμα και σε ποιον ορίζοντα χρόνου. Η CBT μετρά συχνά τη μείωση συμπτωμάτων στο τέλος της θεραπείας. Η ψυχοδυναμική μετρά κάτι ευρύτερο, την αλλαγή στον τρόπο που ο άνθρωπος σχετίζεται με τον εαυτό του και τους άλλους, και σε αυτό το μέτρο συμβαίνει το εύρημα που αξίζει ξεχωριστή ενότητα.

Λειτουργεί; Τι λένε τα δεδομένα

Το 2010, ο ψυχολόγος Jonathan Shedler δημοσίευσε στο American Psychologist μια ανασκόπηση που άλλαξε τη συζήτηση. Συγκεντρώνοντας τα δεδομένα από πολλαπλές μετα-αναλύσεις, βρήκε για την ψυχοδυναμική θεραπεία ένα μέγεθος επίδρασης 0,97. Για να γίνει αυτό κατανοητό: στην ψυχολογική έρευνα, ένα μέγεθος επίδρασης 0,8 θεωρείται μεγάλο. Το 0,97 είναι συγκρίσιμο ή ανώτερο από εκείνο πολλών θεραπειών που παρουσιάζονται ως «εμπειρικά τεκμηριωμένες», και μεγαλύτερο από το μέγεθος επίδρασης των αντικαταθλιπτικών φαρμάκων στις περισσότερες μελέτες.

Το πιο ενδιαφέρον εύρημα όμως δεν ήταν το νούμερο. Ήταν η καμπύλη. Σε πολλές θεραπείες, τα οφέλη κορυφώνονται στο τέλος της θεραπείας και στη συνέχεια σταδιακά εξασθενούν. Στην ψυχοδυναμική θεραπεία, οι μελέτες παρακολούθησης έδειξαν το αντίστροφο: τα οφέλη συνέχιζαν να αυξάνονται μήνες και χρόνια μετά το τέλος των συνεδριών. Οι ερευνητές το περιέγραψαν ως εύρημα που συνάδει με τη θεωρία: αν αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος που κανείς σχετίζεται και σκέφτεται, και όχι μόνο ένα σύμπτωμα, τότε η αλλαγή συνεχίζει να δουλεύει μόνη της αφού η θεραπεία τελειώσει. Ο άνθρωπος έχει πλέον εσωτερικεύσει κάτι που παίρνει μαζί του.

Ο Falk Leichsenring και οι συνεργάτες του, σε σειρά μετα-αναλύσεων στη δεκαετία του 2010, επιβεβαίωσαν την αποτελεσματικότητα τόσο της βραχείας όσο και της μακράς ψυχοδυναμικής θεραπείας για κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, σωματόμορφες διαταραχές και διαταραχές προσωπικότητας, με αποτελέσματα ισοδύναμα ή ανώτερα από τις εναλλακτικές. Η ψυχοδυναμική θεραπεία περιλαμβάνεται πλέον στις κατευθυντήριες οδηγίες επαγγελματικών οργανισμών σε πολλές χώρες.

Οφείλω ωστόσο και εδώ μια επιφύλαξη, γιατί η ειλικρίνεια είναι μέρος της αξιοπιστίας. Η έρευνα στην ψυχοθεραπεία έχει δομικές δυσκολίες που καμία σχολή δεν ξεπερνά πλήρως. Οι μελέτες παρακολούθησης μακράς διάρκειας είναι λιγότερες απ' όσο θα έπρεπε. Η ποιότητα του θεραπευτή και της θεραπευτικής σχέσης επηρεάζει το αποτέλεσμα περισσότερο από τη θεωρητική σχολή, όπως η έρευνα των «κοινών παραγόντων» δείχνει με συνέπεια. Το ότι μια προσέγγιση δουλεύει κατά μέσο όρο δεν εγγυάται ότι θα δουλέψει σε κάθε συγκεκριμένο άνθρωπο. Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με ασφάλεια είναι ότι ο ισχυρισμός «η ψυχοδυναμική θεραπεία δεν έχει επιστημονική τεκμηρίωση» είναι σήμερα απλώς ανακριβής.

Σε ποιον απευθύνεται, και σε ποιον όχι

Στο γραφείο μου, οι άνθρωποι που ωφελούνται περισσότερο από την ψυχοδυναμική δουλειά έχουν συνήθως ένα κοινό χαρακτηριστικό: έχουν ήδη προσπαθήσει να λύσουν το πρόβλημά τους με τη λογική, και δεν δούλεψε. Ξέρουν ότι το άγχος τους είναι δυσανάλογο, και όμως δεν φεύγει. Ξέρουν ότι ο σύντροφος που διάλεξαν μοιάζει με τον προηγούμενο, και όμως τον διάλεξαν. Ξέρουν ότι η επιτυχία δεν τους γεμίζει, χωρίς να καταλαβαίνουν γιατί. Η ψυχοδυναμική θεραπεία απευθύνεται σε αυτή την αίσθηση ότι κάτι συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια που η επιφάνεια δεν εξηγεί.

Ταιριάζει ιδιαίτερα σε προβλήματα με ρίζες στην ιστορία της ζωής: στις συνέπειες του τραύματος της παιδικής ηλικίας που εκφράζονται σιωπηλά στην ενήλικη ζωή, στα επαναλαμβανόμενα μοτίβα των σχέσεων και στην εξάρτηση από τον άλλον, στην κατάθλιψη που επιστρέφει ή που δεν έχει προφανή αιτία, στο χρόνιο άγχος χωρίς αντικείμενο, στην αίσθηση κενού, στις δυσκολίες με τα όρια, την αυτοεκτίμηση και την ταυτότητα. Ταιριάζει επίσης σε ανθρώπους που δεν έχουν «διάγνωση», νιώθουν όμως ότι ζουν λιγότερο απ' όσο θα μπορούσαν, και θέλουν να καταλάβουν γιατί.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου η ψυχοδυναμική θεραπεία δεν είναι η πρώτη επιλογή, και αξίζει να ειπωθεί καθαρά. Σε οξεία κρίση, όπου προέχει η ασφάλεια, χρειάζεται πρώτα σταθεροποίηση. Σε πολύ συγκεκριμένες, μεμονωμένες φοβίες, μια στοχευμένη συμπεριφορική παρέμβαση μπορεί να είναι γρηγορότερη και επαρκής. Σε σοβαρές ψυχιατρικές καταστάσεις, η ψυχοθεραπεία λειτουργεί συμπληρωματικά με την ιατρική παρακολούθηση, όχι στη θέση της. Και υπάρχουν άνθρωποι που, σε μια δεδομένη φάση της ζωής τους, χρειάζονται πρακτικά εργαλεία περισσότερο από βάθος, και είναι απολύτως θεμιτό να ξεκινήσουν από εκεί. Ένας θεραπευτής που δεν μπορεί να σου πει «αυτό που χρειάζεσαι τώρα ίσως δεν είναι αυτό που κάνω εγώ» δεν αξίζει την εμπιστοσύνη σου.

Πρακτικά: διάρκεια, συχνότητα, online

Η συνηθισμένη συχνότητα είναι μία συνεδρία την εβδομάδα, διάρκειας πενήντα λεπτών, σε σταθερή μέρα και ώρα. Η σταθερότητα αυτή ανήκει στο θεραπευτικό πλαίσιο και όχι στη γραφειοκρατία: προσφέρει την προβλεψιμότητα πάνω στην οποία μπορεί να χτιστεί εμπιστοσύνη.

Η διάρκεια ποικίλλει περισσότερο απ' ό,τι φαντάζεται ο κόσμος. Η βραχεία ψυχοδυναμική θεραπεία, με σαφή εστίαση σε ένα συγκεκριμένο αίτημα, μπορεί να ολοκληρωθεί σε δεκαέξι έως τριάντα συνεδρίες. Η ανοιχτής διάρκειας θεραπεία, για βαθύτερα ή πιο διάχυτα ζητήματα, διαρκεί συνήθως από έναν έως τρία χρόνια. Η απόφαση για τη λήξη λαμβάνεται από κοινού, όταν ο θεραπευόμενος νιώθει ότι έχει πάρει αυτό για το οποίο ήρθε, ή όταν οι δυο μας διαπιστώνουμε ότι η δουλειά έχει ολοκληρωθεί.

Η online συνεδρία, μετά την πανδημία, έχει καθιερωθεί ως ισότιμη επιλογή, και η έρευνα δείχνει ότι για την ψυχοδυναμική δουλειά δεν υστερεί ουσιαστικά από τη διά ζώσης. Για τους Έλληνες που ζουν στο εξωτερικό, αυτό σημαίνει συγκεκριμένα τη δυνατότητα να κάνουν θεραπεία στη μητρική τους γλώσσα, με έναν θεραπευτή που καταλαβαίνει το πολιτισμικό τους πλαίσιο, χωρίς να χρειάζεται να μεταφράζουν τον εσωτερικό τους κόσμο σε μια δεύτερη γλώσσα. Δεν είναι μικρό πράγμα: τα πιο πρώιμα και πιο σημαντικά συναισθήματα έχουν αποθηκευτεί στη γλώσσα της παιδικής ηλικίας, και εκεί βρίσκονται πιο εύκολα.

Πιο απλά

Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία είναι μια εβδομαδιαία, πρόσωπο με πρόσωπο συζήτηση με έναν εκπαιδευμένο θεραπευτή, στην οποία μιλάς για ό,τι σε απασχολεί χωρίς προκαθορισμένη ατζέντα. Ο θεραπευτής ακούει τι λες και, εξίσου, πώς το λες, και σταδιακά σε βοηθά να δεις μοτίβα που επαναλαμβάνονται στη ζωή σου χωρίς να το καταλαβαίνεις.

Η ιδέα από πίσω είναι ότι πολλά από όσα μας δυσκολεύουν έχουν ρίζες που δεν βλέπουμε, συχνά σε πρώιμες σχέσεις, και ότι αλλάζουν μέσα από μια νέα, διαφορετική σχέση, όχι μέσα από συμβουλές. Χρειάζεται χρόνο γιατί αυτό που αλλάζει είναι βαθύ. Η έρευνα δείχνει ότι δουλεύει, και ότι τα οφέλη της συχνά μεγαλώνουν και μετά το τέλος της. Ταιριάζει ιδιαίτερα σε όποιον νιώθει ότι το πρόβλημά του δεν λύνεται με τεχνικές, γιατί βρίσκεται κάπου πιο μέσα.

Αντί επιλόγου

Το να ξεκινήσει κανείς ψυχοθεραπεία είναι μια απόφαση που συνήθως παίρνεται με δισταγμό, και ο δισταγμός είναι λογικός: πρόκειται για μια σχέση χωρίς προηγούμενο στη ζωή του, με έναν άγνωστο, γύρω από τα πιο ευάλωτα σημεία του. Αντί να υποσχεθεί ότι θα εξαφανίσει τη δυσκολία σε λίγες εβδομάδες, η ψυχοδυναμική θεραπεία υπόσχεται μια πιο ταπεινή και πιο μόνιμη αλλαγή: ότι θα καταλάβεις γιατί η ζωή σου μοιάζει να επαναλαμβάνει τον εαυτό της, και ότι, μέσα σε μια σχέση που αντέχει, θα αποκτήσεις τη δυνατότητα να επιλέξεις διαφορετικά.

Ο Freud είχε πει, με τη χαρακτηριστική του αυστηρότητα, ότι η ψυχανάλυση μετατρέπει τη νευρωτική δυστυχία σε κοινή ανθρώπινη δυστυχία. Οι σύγχρονοι ψυχοδυναμικοί θεραπευτές είναι πιο αισιόδοξοι, και έχουν τα δεδομένα με το μέρος τους. Η θεραπεία προσφέρει, πέρα από την κατανόηση του πόνου, τη δυνατότητα να ζει κανείς πιο ολόκληρος, πιο ελεύθερος από τα σενάρια που κληρονόμησε, και πιο ικανός για τις σχέσεις που πραγματικά θέλει. Μια τέτοια διαδικασία δεν ολοκληρώνεται ποτέ απόλυτα. Αρχίζει όμως από την πρώτη συνεδρία.

Θεωρητικές πηγές

Για όποιον θέλει να διαβάσει περισσότερο, οι βασικές πηγές στις οποίες στηρίχθηκε το κείμενο, αλφαβητικά:

Franz Alexander και Thomas French, «Psychoanalytic Therapy» (1946), όπου εισάγεται η έννοια της διορθωτικής συναισθηματικής εμπειρίας.

Wilfred Bion, για την έννοια του «περιέχειν» και τη λειτουργία του θεραπευτή ως αυτού που επεξεργάζεται ό,τι ο θεραπευόμενος δεν μπορεί ακόμα να κρατήσει.

John Bowlby, «Attachment and Loss» (1969), η θεμελίωση της θεωρίας του δεσμού και της ιδέας των εσωτερικών προτύπων σχέσης.

Peter Fonagy και συνεργάτες, για τη θεωρία της νοητικοποίησης και τον ρόλο της στη θεραπευτική αλλαγή.

Sigmund Freud και Josef Breuer, «Μελέτες για την υστερία» (1895), η απαρχή της θεραπείας μέσω του λόγου.

Falk Leichsenring και συνεργάτες, σειρά μετα-αναλύσεων (2008-2015) για την αποτελεσματικότητα της βραχείας και της μακράς ψυχοδυναμικής θεραπείας.

Jonathan Shedler, «The Efficacy of Psychodynamic Psychotherapy», American Psychologist (2010), η ανασκόπηση που τεκμηρίωσε το μέγεθος επίδρασης και τη διατήρηση των οφελών μετά τη λήξη.

Donald Winnicott, για την έννοια του «περιβάλλοντος κρατήματος» και τη σημασία του σταθερού θεραπευτικού πλαισίου.

Bruce Wampold και η έρευνα των «κοινών παραγόντων», για τον ρόλο της θεραπευτικής σχέσης στο αποτέλεσμα, ανεξαρτήτως θεωρητικής σχολής.